Πολιτικό καφενείο

"Ο Μεγάλος Ανατολικός"

Πρόσθεση στα Αγαπημένα

Πρότεινε αυτήν την σελίδα 

Forum

Βιβλίο επισκεπτών

Επικοινωνία

   Αποστολή άρθρων στην: Συντακτική επιτροπή                                                        Οργάνωση θεμάτων: Βήχος Παναγιώτης

 

ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ - ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ

 


Ευρετήριο 

Αγνωστικισμός ή αγνωσιαρχία

Αγρότες (αγροτιά)

Αιτιοκρατία (ντετερμινισμός)

Αιτιότητα

Αληθινός σοσιαλισμός,

Άλμα

Αλτουσέρ (ΑΙthusser) Λουί

Ανάβαση από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο

Ανάγκες ή ανάγκη

Αναγωγισμός

Aναίρεση (ανασκευή)

Ανθρωποκεντρισμός

Ανθρωπολογισμός

Ανθρωπομορφισμός

Άνθρωπος

Αντανάκλαση

Αντεπανάσταση

Αντίθεση πόλης (άστεως) και υπαίθρου

Αντίθεση χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας

Aντικειμενική πραγματικότητα

Αντικειμενικός ιδεαλισμός

Αντικειμενισμός

Αντικείμενο

Αντινομία

Αντίφαση διαλεκτική

Αξία (αξίες)

Απόδειξη

 Άρση

Αστική επανάσταση

Aτομικών διαφορών ψυχολογία

 Άτομο

Αυθεντία

Aυθόρμητο

Αυταπάρνηση

Αυτοκίνηση και αυτοκινησία

Αυτοοργάνωση

Αυτοπροσδιορισμός

Βάγκνερ Ρίχαρντ

Βαζιούλιν Βίκτωρ Αλεξέγιεβιτς

Βάση και εποικοδόμημα

Γνώση

Γνωστική διαδικασία

Γραφειοκρατία

Δημιουργικότητα

Δημοκρατία

Διάκριση

Διαλεκτική κοινωνιολογία

Διαλεκτική λογική

Διάνοια και λόγος

Διανόηση-διανοούμενοι

Διαχρονικότητα και συγχρονικότητα

Δογματισμός και αναθεωρητισμός

Δράση κοινωνική

Δραστηριότητα

Ελίτ θεωρίες

Ελιτίστικη τέχνη

Εμπειρικό και θεωρητικό

Ενατένιση

Eξελικτική επιστημολογία

Eξέλιξη αναδυόμενη

Eξέλιξη

Εξουσία

Εξωτερικό και εσωτερικό

Επανάσταση κοινωνική

Επαναστατική κατάσταση

Επιστήμη της επιστήμης

«Επιστήμη της λογικής»

Επιστημονική εικόνα του κόσμου

Επιστημονικός υλισμός

Eργασία

Ερμηνεία

Ιδεολογικότητα

Ιδιογραφική μέθοδος

Ιδιοκτησία

Iεραρχία

Iκανότητες

Ιστορικό και λογικό

Κάουτσκι Κ.

Καταστασιακή θεώρηση

Κατεστημένο

Κατηγοριακή σκέψη

«Κεφάλαιο»

Κίνημα (κοινωνικό)

Κίνηση

Kοινωνία

Κοινωνικοοικονομική δομή

Κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός

Κοινωνιολογία της γνώσης

Κοινωνιολογισμός

Λένιν Β.Ι.

Λογική της ιστορίας

Λογικισμός

Λογικός θετικισμός

Μαρξ (Marx) Καρλ Χένριχ

Μαρξισμός

Μέρος και όλο

Μέτρο

Νομοτέλεια

Νοοσφαίρα

Ουσία και φαινόμενο

Πεπερασμένο

Πέρασμα των ποσοτικών αλλαγών σε ποιοτικές

Περιεχόμενο και μορφή

Πλάνη

Πληροφόρηση

Ποιότητα και ποσότητα

Πόλεμος

Πράγμα

Πραγματικότητα

Πρακτική

Πρόβλεψη επιστημονική

Πρόγνωση

Προεκβολή

Σκοπιμότητα

Σκοπός

Στατιστικοί και δυναμικοί νόμοι

Σύγκριση

Συμφέρον κοινωνικό ή υλικό

 Σύνθεση

Τάξεις κατεστημένες ή νομοκατεστημένες ή καταστάσεις,

Τάξεις κοινωνικές - πάλη των τάξεων

Τεχνική

Τεχνοκρατία

Τεχνολογικός ντετερμινισμός

Τεχνοφοβία

Υποκειμενικός παράγοντας στην ιστορία

Υλισμός

Υποκείμενο

Φαινομενικότητα-επίφαση

Φετιχισμός

Φιλοσοφία κοινωνική

Φουκουγιάμα (Fukuyama) Φράνσις

Χειραγώγηση

Χυδαίος υλισμός

Χέγκελ (Hegel) Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ

Κεντρική Σελίδα

ΛΗΜΜΑΤΑ ΣΤΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ-ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ, Τ. 1-5, ΑΘΗΝΑ 1994-1995, ΕΚΔ. ΚΑΠΟΠΟΥΛΟΣ

ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ-ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ

Τεχνική.

Το αναπτυσσόμενο σύστημα των τεχνητών (παρηγμένων από τον άνθρωπο) αντικειμένων (υλικών) και μέσων (εργαλείων, μηχανισμών, διαδικασιών) της ανθρώπινης δραστηριότητας και επικοινωνίας. Ο όρος τεχνική, από αυτή την άποψη, αναφέρεται κατ' εξοχήν στα εμπράγματα συστατικά στοιχεία, στους εμπράγματους όρους - παράγοντες της δραστηριότητας και της επικοινωνίας, σε αντιδιαστολή με τον προσωπικό παράγοντα (τον άνθρωπο και τις ικανότητες του). Από άλλη (διασταλτική) άποψη, στην τεχνική, εκτός από τα προαναφερθέντα, συμπεριλαμβάνεται και ο τρόπος (σύνολο κανόνων, μεθόδων, δεξιοτήτων, ικανοτήτων, χειρισμών κλπ.) με τον οποίο επιτελείται ορισμένη δραστηριότητα και επικοινωνία. Εδώ εντοπίζεται μεν ο άνθρωπος - προσωπικός παράγοντας, πλην όμως κατ' εξοχήν ως καθοριζόμενος από τον εμπράγματο (αντικείμενο και μέσο), δηλαδή από την άποψη του άμεσου προσδιορισμού του από την εμπλεκόμενη στην εν λόγω δραστηριότητα και επικοινωνία (μετασχηματισθεί-σα ή μετασχηματιζόμενη από τον άνθρωπο) φύση.

Το γενετικά και λειτουργικά καθοριστικό πεδίο δημιουργίας της τεχνικής είναι η εργασία*, η παραγωγή, παρά το γεγονός ότι η τεχνική συνιστά οργανικό στοιχείο και όλων των επιπέδων της εξωεργασιακής δραστηριότητας και επικοινωνίας από ορισμένη βαθμίδα ανάπτυξης του πολιτισμού. Η τεχνική - μαζί με τους ανθρώπους που τη δημιουργούν, την ενεργοποιούν και την αναπτύσσουν- αποτελεί οργανικό στοιχείο και δείκτη του επιπέδου ανάπτυξης των "παραγωγικών δυνάμεων"* (χωρίς επ' ουδενί λόγω να θεωρείται ως ταυτόσημη με αυτές), η αντιφατική ενότητα των οποίων με τις "σχέσεις παραγωγής"* συνιστά την υλική βάση του "τρόπου παραγωγής"*. Συνεπώς η τεχνική δεν είναι μια αυθυπόστατη πλήρως αυτοπροσδιοριζόμενη και εξωιστορική πραγματικότητα.

Η ιστορία της τεχνολογίας είναι η εξέταση του ανθρώπινου πολιτισμού από την άποψη των εμπράγματων όρων της σχέσης των ανθρώπων προς τη φύση, των μέσων και των υλικών αυτής της σχέσης. Στα πρώτα στάδια της ανάπτυξης του ο άνθρωπος χρησιμοποιούσε έτοιμα, δεδομένα από τη φύση μέσα (από τη συλλεκτική "οικονομία" μέχρι και όλες τις βαθμίδες στις οποίες κυριαρχεί η γεωργία και η κτηνοτροφία, δεδομένου ότι η γη και τα ζώα συνιστούν τα κατ' εξοχήν έτοιμα "μέσα παραγωγής"). Με τη μεγάλη βιομηχανία αρχίζουν να δεσπόζουν τα τεχνητά, τα παρηγμένα μέσα παραγωγής, με αντίστοιχη διεύρυνση και εμβάθυνση της επενέργειας του ανθρώπου στην ουσία, στις ενδότερες συνάφειες των φυσικών διαδικασιών, γεγονός που έδωσε ώθηση στην ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας. Στη συνέχεια παρατηρείται η μετάβαση σε αυτενεργά (αυτόματα) μέσα, η περαιτέρω ανάπτυξη των οποίων οδηγεί στην αυτοαναπαραγωγή αυτενεργών μέσων επίδρασης στη φύση.

Αντίστοιχη με αυτήν των μέσων παραγωγής και καθοριζόμενη από αυτήν, είναι η πορεία του υλικού (αντικειμένου) της παραγωγής: από τη χρήση δεδομένου από τη φύση υλικού, στην πρωτογενή επεξεργασία του (με διατήρηση των αρχικών φυσικών ιδιοτήτων του), και από αυτήν, στα τεχνητά υλικά με προκαθορισμένες ιδιότητες. Η μέχρι τώρα πορεία της τεχνολογίας συνιστά την ιστορία της υπεροχής της μηχανικής παραγωγής (παρά την αρχέγονη χρήση και άλλων μορφών κίνησης της ύλης, π.χ. φωτιά), με χαρακτηριστικό στοιχείο την προσαρμογή της χειρωνακτικής εργασίας στη μηχανική δραστηριότητα. Η βελτιούμενη επινόηση των τεχνικών διαδικασιών της παραγωγής επιτυγχάνεται μέσω του διαχωρισμού, του διαμελισμού, της εσωτερικής διαφοροποίησης των στιγμών αυτής της διαδικασίας, των επιμέρους διαδικασιών, μέσω της επανάληψης, της σταθερής ομοιογενοποίησης και τυποποίησης (πρβλ. συνεχής εν αλληλουχία, κατασκευή και συναρμολόγηση, τεϊλορισμός, φορντισμός). Η φετιχοποίηση αυτής της αλλοτριωτικής και εν πολλοίς συνυφασμένης με τις "σχέσεις παραγωγής" της κεφαλαιοκρατίας κυριαρχικής και αρπακτικής προς τη φύση τεχνικής οδηγεί στις απόψεις του "τεχνολογικού ντετερμινισμού"*. Με αυτή συνδέονται και οι ποικίλες χειραγωγικές "τεχνικές" ενσωμάτωσης* των απρόσωπων μαζών.

Η εξάρτηση της ανθρώπινης παρέμβασης από την προηγούμενη εργασία, από τη συσσωρευμένη εργασία, είναι ευθέως ανάλογη του επιπέδου ανάπτυξης της τεχνικής, την οποία η κάθε γενεά κληρονομεί ως κάτι το ανεξάρτητο από τη βούληση της, ως στοιχείο προσδιοριστικό για τη νομοτελειακή ανάπτυξη της δραστηριότητας και της επικοινωνίας, το οποίο ενέχει καταστροφικές (π.χ. πυρηνικά όπλα, οικολογική κρίση) αλλά και δημιουργικές δυνατότητες. Η επικράτηση των δεύτερων κατά τις διαφαινόμενες τάσεις (επιστημονικοτεχνική επανάσταση*, μετάβαση στην εντατική διαμόρφωση ενός πληροφοριακού τεχνολογικού συγκροτήματος, βιοτεχνολογίες κλπ.), θα οδηγήσει σε τεχνικές χρησιμοποίησης ανώτερων μορφών κίνησης της ύλης*, με τελική προοπτική τη βιολογικοποίηση της παραγωγής. Βλ. επίσης: εργασία, δραστηριότητα, νομοτέλεια, δημιουργικότητα, κοινωνία, αντίθεση χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας.

Βιβλιογρ.: S. Lllley, Men, machines and history, London, 1965.- Κόζλοφ Μπ., Η εμφάνιση και ανάπτυξη των τεχνικών επιστημών, Λένινγκραντ, 1988.- Βαζιούλιν Β. Α., Η λογική της ιστορίας, Μόσχα, 1988.

 

Τεχνοκρατία (αγγλ. technocracy).

1. Κοινωνικό στρώμα των ανώτερων αξιωματούχων - λειτουργών, των διαχειριστών - διευθυντών του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα των βιομηχανικά ανεπτυγμένων χωρών, το οποίο εντάσσεται ουσιαστικά στην κυρίαρχη τάξη και στη διοικούσα ελίτ* της σύγχρονης κεφαλαιοκρατίας*.

2. θεωρητική και ιδεολογική κατεύθυνση, n οποία συνιστά την λογικά πληρέστερη εκδοχή αισιόδοξης ερμηνείας του "τεχνολογικού ντετερμινισμού"* - τεχνικισμού. Στα πλαίσια αυτής της κατεύθυνσης το προανεφερθέν κοινωνικό στρώμα των τεχνοκρατών, λόγω της θέσης και της μόρφωσης του, αποτελεί τον αντικειμενικό φορέα της τεχνικής ορθολογικότητας, συντελεί στην αυτοανάπτυξή της και κατ' αυτό τον τρόπο μπορεί να ασκεί εξουσία εξ ονόματος της τεχνικής* και βάσει τεχνικών μέσων - χειρισμών. Στα ουτοπικά σχεδιάσματα της τεχνοκρατίας προτάσσεται η αναγκαιότητα μετάβασης της εξουσίας* και της διοίκησης* από τους πολιτικούς στους τεχνοκράτες - ειδικούς και εμπειρογνώμονες, οι οποίοι και μόνο είναι δήθεν ικανοί να απαλλάξουν τη σύγχρονη (κεφαλαιοκρατική) κοινωνία από τις δυσλειτουργίες και τις αντιφάσεις της. Η απολυτοποίηση του ρόλου της τεχνικής και η μηχανιστική αναγωγή των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων σε προβλήματα τεχνικών - χειραγωγικών διευθετήσεων καθιστούν τις τεχνοκρατικές αντιλήψεις αντιδραστικά ιδεολογήματα, που συγκαλύπτουν τον ταξικό χαρακτήρα της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας, στη διαιώνιση της οποίας αποσκοπούν, προβάλλοντας μονόπλευρα και εξωιστορικά ορισμένη βαθμίδα της "αντίθεσης χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας"* από την οπτική των συμφερόντων της τεχνοκρατικής ελίτ. Κύριοι εκπρόσωποι της εν λόγω κατεύθυνσης είναι οι Τ.Β. Veblen, A. BerI, A. Fris, J. Galbraith*, D. Bell* κ.ά. Νεότερες εκδοχές τεχνοκρατικού φετιχισμού* είναι οι απόψεις περί "κυβερνητικής ελίτ" και περί "πληροφορικής δημοκρατίας".

3. Κοινωνικό κίνημα των αρχών της δεκαετίας του '30, οι οργανωτικές και προγραμματικές θέσεις του οποίου εδράζονταν στις ιδέες του Veblen. Βλ. επίσης: αξιοκρατία, ελίτ θεωρίες.

Βιβλιογρ.: Th. Veblen, The engineers and the price system, 1921.- G. Gurvitch, Industrialisation et Technocratic, Paris, 1949.- Elsner H., The technocrats. Prophets of automation, Syracuse N. J., 1967.- Π. Νούτσου, Η τεχνοκρατία ως δεσπόζουσα παράμετρος της ιδεολογίας του σύγχρονου καπιταλισμού, στο "Κ. Μαρξ. Ο κριτικός της ιδεολογίας", Αθήνα, 1988.- Ε. Ιλιένκοφ, Τεχνοκρατία και ανθρώπινα ιδεώδη, Οδυσσέας, Αθήνα, 1976.

 

Τεχνολογικός ντετερμινισμός (από το λατ. determinare).

Αγοραία αντίληψη κατά την οποία το επίπεδο ανάπτυξης της τεχνικής καθορίζει άμεσα τον τύπο της κοινωνίας*, του πολιτισμού* κλπ. Ταυτόχρονα η τεχνική* αποσπάται τεχνητά από τις κοινωνικές σχέσεις, τοποθετείται στην ίδια σειρά με τα φυσικά φαινόμενα και εξετάζεται ως αυθύπαρκτο, υπερκοινωνικό και υπερανθρώπινο "είναι ως έχει". Ως ιδιότυπος φετιχισμός*, θεοποίηση και μυθοποίηση της τεχνικής χαρακτηρίζει εξ ίσου τον τεχνικισμό και τον αντιτεχνικισμό, οι οποίοι διαφέρουν μόνο ως προς την εκτίμηση (θετική ή αρνητική, αισιόδοξη ή απαισιόδοξη) των λογικών πορισμάτων που απορρέουν από τον τεχνολογικό ντετερμινισμό. Βλ. επίσης: τεχνοκρατία, τεχνική.

 

Τεχνοφοβία.

Έννοια που επισημαίνει τη συγκυρία κατά την οποία ο αποξενωμένος κόσμος των τεχνικών χειρισμών και αντικειμένων εκλαμβάνεται από τον άνθρωπο ως απειλή της ύπαρξης του. Είναι η απαισιόδοξη και δαιμονολογική εκδοχή του "τεχνολογικού ντετερμινισμού" (αντιτεχνικισμός), η οποία επικρίνει τον αλλοτριωτικό ρόλο και τα παραπροϊόντα της τεχνικής, προτάσσοντας τα ανθρωπιστικά ιδεώδη και (είτε) ρομαντικές ουτοπίες. Χαρακτηρίζει αρκετούς εκπροσώπους του οικολογικού κινήματος, του νεομαρξισμού* αλλά και του νεοσυντηρητισμού (Ζ. Ellul, Αντόρνο, Μαρκούζε κ.α.).

 

Υποκειμενικός παράγοντας στην ιστορία.

Η ενεργητικότητα του υποκειμένου* (ατόμων*, ομάδων, της κοινωνίας* συνολικά) που εκδηλώνεται σε διαφορά επίπεδα (οικονομικό, ιδεολογικό, πολιτικό, οργανωτικό) και μορφές (ειρηνικές, βίαιες, μεταρρύθμιση, επανάσταση κ.λπ.) και αποσκοπεί στην εδραίωση (παγίωση, διατήρηση, συντήρηση) ή στην αλλαγή (ανάπτυξη ή οπισθοδρόμηση) των αντικειμενικών όρων ύπαρξης της κοινωνίας. Η διάκριση του υποκειμενικού παράγοντα έχει νόημα (θεωρητικό και πρακτικό) μόνο σε συνδυασμό με τους εκάστοτε αντικειμενικούς όρους της ιστορίας* της ανθρωπότητας ως ολότητας, με τη νομοτέλεια* που διέπει τη διαδικασία εμφάνισης, διαμόρφωσης και ανάπτυξης της κοινωνίας. Σε αντίθετη περίπτωση, όταν δηλαδή ο εν λόγω παράγοντας εξετάζεται ως ξεχωριστός παράγοντας, μηχανιστικό αλληλεπιδρών με πληθώρα άλλων παραγόντων, οδηγούμαστε στη θετικιστική πλουραλιστική αντίληψη της "θεωρίας των παραγόντων"* (Μ. Βέμπερ*, Γκ. Μόσκα* κ.ά.), στην απόρριψη της αντικειμενικής νομοτέλειας* που διέπει τα κοινωνικά φαινόμενα* και την ιστορία συνολικά και τελικά στην υιοθέτηση του "υποκειμενικού ιδεαλισμού"*. Ο υποκειμενικός παράγοντας δεν δρα ως αυθυπόοτατη, αυτοπροσδιοριζόμενη και άνευ όρων βουλησιαρχική σκοποθεσία (βλ. σκοπός, σκοπιμότητα), αλλά συνιστά ιστορικά αναπτυσσόμενο φαινόμενο, το οποίο εκδηλώνεται ιδιαίτερα έντονα όποτε εγείρεται στην ιστορία το ζήτημα της αντικατάστασης ορισμένων "σχέσεων παραγωγής"* από κάποιες άλλες. Η διευθέτηση αυτού του ζητήματος ως υλοποίηση διαφόρων δυνατοτήτων τις οποίες εμπεριέχουν οι παραγωγικές δυνάμεις δεν εξαρτάται μόνο από αντικειμενικές προϋποθέσεις (οι τελευταίες είναι αναγκαίες πλην όμως ανεπαρκείς), αλλά και από τις σκέψεις, τα αισθήματα και τις ενέργειες των ανθρώπων, οι οποίες κατευθύνονται: 1) στη διατήρηση των υπαρχουσών σχέσεων παραγωγής, 2) στην παλινόρθωση παλαιών, παρωχημένων, είτε 3) στην αντικατάσταση των υπαρχουσών με νέες σχέσεις παραγωγής (και συνεπώς με ένα νέο κοινωνικοοικονομικό σύστημα). Από αυτή την άποψη η εκάστοτε ιστορική συγκυρία προβάλλει ως φάσμα δυνατοτήτων (δυνητικών προοπτικών) του υποκειμενικού παράγοντα. Ένα φάσμα διαρκώς διευρυνόμενο και περισσότερο διαμεσολαβημένα εξαρτώμενο από τον καθοριστικό σε τελευταία ανάλυση ρόλο των παραγωγικών δυνάμεων. Βλ, επίσης: υποκείμενο, "λογική της ιστορίας’'.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Δωρεάν ανταποδοτική διαφήμιση

 

 


 

Έναρξη Μάιος 2002

 

Webmaster- Σχεδιαμός  και επιμέλεια σελίδας:  Δημήτρης

Ανάλυση οθόνης 800Χ600- Μεγιστοποίηση παραθύρου και μεσαίο μέγεθος κειμένου για καλύτερη εμφάνιση

 06/02/20033